سیروز کبدی به زخم و فیبروز شدید کبد گفته میشود که در پی بیماریهای طولانیمدت کبد ایجاد میشود. وقتی بافت سالم کبد سالها آسیب میبیند، جای خود را به بافت فیبری و ندولها میدهد. در نتیجه ساختار کبد تغییر میکند و توان کار آن کم میشود. بخشی از این زخمها برگشتپذیر است، ولی بهراحتی نمیتوان گفت کدام بخش.
کبد مواد مغذی را پردازش میکند، عوامل انعقادی و صفرا را میسازد و مواد مضر را خنثی میکند. برای همین سیروز کل بدن را تحت تأثیر قرار میدهد. بافت فیبری جریان خون را مختل میکند و فشار سیاهرگ ورودی کبد بالا میرود (فشار خون پورت). پیامد آن میتواند واریسهای متورم و خونریزیدهنده در مری یا معده، جمع شدن مایع در شکم (آسیت)، گیجی ناشی از انباشت سموم (انسفالوپاتی کبدی)، اختلال کار کلیه و خونریزی یا کبودی آسان باشد.
مبتلایان به سیروز در معرض خطر بیشتر سرطان کبد هم هستند.
کبد معمولاً آسیبهای کوتاهمدت یا محدود را ترمیم میکند. سیروز حاصل آسیبی است که سالها تکرار شده باشد. از علتهای مهم آن میتوان به مصرف طولانی و زیاد الکل، هپاتیت ویروسی مزمن B و C (گاهی همراه با D)، هپاتیت خودایمنی و کبد چرب اشاره کرد. کبد چرب اکنون با نام بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD) شناخته میشود.
انسداد یا آسیب مجاری صفراوی، نارسایی طولانیمدت قلب، برخی داروها و بیماریهای ارثی یا متابولیک مثل هموکروماتوز، بیماری ویلسون، کمبود آلفا-۱ آنتیتریپسین و فیبروز کیستیک هم میتوانند به سیروز ختم شوند. سهم هر علت در مناطق مختلف جهان فرق دارد. سهم کبد چرب رو به افزایش است و در حدود ۱۰ درصد موارد علتی پیدا نمیشود.
بسیاری از مبتلایان به سیروز علامت چندانی ندارند، چون کبد تا مدتی آسیب را جبران میکند و علائم اغلب وقتی ظاهر میشوند که زخمها گسترده شدهاند. نشانههای اولیه معمولاً مبهماند، مثل خستگی، ضعف، گیجی و کاهش تمرکز، ناراحتی شکم و خارش. در مراحل بعدی ممکن است شکم به دلیل تجمع مایع ورم کند، پوست و چشمها زرد شوند (یرقان) و فرد بهآسانی دچار خونریزی یا کبودی شود.
تشخیص زودهنگام سیروز اهمیت دارد، چون اگر علت آسیب کنترل شود، زخمها پیشرفت نمیکنند و گاهی کمتر هم میشوند. هیچ آزمایش خونی بهتنهایی سیروز را ثابت نمیکند. بیوپسی کبد معیار اصلی تشخیص است، اما تهاجمی است و چون نمونه کوچک است ممکن است بیماری را نشان ندهد. سونوگرافی، سیتیاسکن و MRI هم کمک میکنند.
آزمایشهای عملکرد کبد نقطهی شروعاند. در سیروز، ALT و AST ممکن است کمی بالا باشند، ALP و GGT اغلب طبیعیاند، بیلیروبین ممکن است تا مراحل پیشرفته طبیعی بماند و آلبومین ممکن است پایین باشد. الگوی کلی نتایج، که گاهی طی چند روز یا چند هفته تکرار میشود، از یک عدد منفرد مهمتر است. شمارش کامل خون (CBC) میتواند کمخونی و کاهش پلاکت را نشان دهد و زمان پروترومبین (PT/INR) ممکن است طولانی شود.
برای یافتن علت، آزمایش هپاتیت B و C، آزمایشهای آهن، مس و سرولوپلاسمین، AMA، آلفا-۱ آنتیتریپسین، آزمایش ژنتیک و در صورت وجود آسیت، بررسی مایع شکم انجام میشود. آلفافیتوپروتئین (AFP)، DCP و آمونیاک برای پایش سرطان کبد و انسفالوپاتیاند. امتیازبندیهایی مثل Child-Turcotte-Pugh و MELD شدت بیماری را تخمین میزنند و الاستوگرافی سفتی کبد را میسنجد.
با محافظت از کبد میتوان جلوی بسیاری از موارد سیروز را گرفت. پرهیز از مصرف زیاد الکل، استفاده نکردن از سوزن، تیغ یا وسایل شخصی مشترکی که ممکن است به خون آلوده باشند، تزریق واکسن هپاتیت B و حفظ وزن مناسب برای کاهش خطر کبد چرب از این جملهاند.
وقتی سیروز تشخیص داده شد، درمان بر رفع علت زمینهای در حد امکان، حفظ عملکرد باقیماندهی کبد و کنترل عوارض تمرکز دارد. مصرف الکل و هر مادهی آسیبزا برای کبد باید کنار گذاشته شود. ممکن است رژیم غذایی نیاز به تغییر یا مکمل داشته باشد و دوز داروها با نظر پزشک تنظیم شود، چون کبد آسیبدیده داروها را با سرعت عادی پردازش نمیکند. با آندوسکوپی میتوان واریسها را بررسی و خونریزی آنها را مهار کرد. در سیروز پیشرفته ممکن است پیوند کبد لازم شود.