عدم تحمل لاکتوز یعنی بدن نمیتواند لاکتوز، قند طبیعی شیر و فراوردههای لبنی مثل پنیر، ماست و بستنی، را بهخوبی هضم کند. لاکتوز یک دیساکارید است، یعنی از دو قند سادهتر ساخته شده، و باید با آنزیم لاکتاز به گلوکز و گالاکتوز شکسته شود. این آنزیم را دیوارهی رودهی باریک میسازد. اگر لاکتاز کافی نباشد، لاکتوز هضمنشده به رودهی بزرگ میرسد و باکتریها آن را تخمیر میکنند. در این فرایند گاز و اسید تولید میشود و آب به داخل روده کشیده میشود.
میزان لاکتاز حوالی تولد به بیشترین حد میرسد و پس از چند سال اول زندگی بهطور طبیعی کم میشود. به همین دلیل این مشکل بسیار شایع است و حدود دو سوم بزرگسالان جهان را درگیر میکند. بیشترین شیوع در آسیاییها، آفریقاییها و بومیان آمریکاست. فقدان مادرزادی لاکتاز شکلی نادر و ارثی است که از بدو تولد و در اثر جهش ژن LCT پیدا میشود. نوع ثانویه در پی آسیب روده، مثلاً در بیماری سلیاک، بیماری التهابی روده، عفونتهای انگلی یا شیمیدرمانی، ایجاد میشود و با درمان علت ممکن است برطرف شود.
علائم معمولاً ۳۰ دقیقه تا ۲ ساعت پس از خوردن لبنیات شروع میشوند و شامل درد و گرفتگی شکم، نفخ، گاز زیاد، تهوع و اسهالاند. شدت آنها به خود فرد و به نوع و مقدار لبنیات بستگی دارد و بسیاری از مبتلایان مقدار کم لبنیات را بدون مشکل تحمل میکنند.
عدم تحمل لاکتوز با حساسیت (آلرژی) به شیر گاو فرق دارد. در آلرژی، دستگاه ایمنی به پروتئین شیر واکنش نشان میدهد نه به قند آن. این واکنش ممکن است شدید و حتی خطرناک باشد و علاوه بر علائم گوارشی با کهیر و خسخس سینه همراه شود. آلرژی به شیر در کودکان خردسال شایع است و اغلب با بزرگ شدن از بین میرود، در حالی که عدم تحمل لاکتوز در بزرگسالان شایعتر است.
در بیشتر موارد آزمایش لازم نیست. پزشک ممکن است ابتدا پیشنهاد کند لاکتوز مدتی از رژیم حذف شود. اگر علائم بهتر شوند، احتمال عدم تحمل لاکتوز زیاد است، هرچند این روش تشخیص قطعی نیست.
اگر آزمایش لازم باشد، تست تنفسی هیدروژن رایجترین گزینه است. در این تست مقدار هیدروژن در نمونههای بازدم اندازهگیری میشود، چون باکتریهای روده هنگام تجزیهی لاکتوز هضمنشده هیدروژن اضافه تولید میکنند. آزمایش خونی تحمل لاکتوز با سنجش قند خون نشان میدهد که آیا لاکتوز خوردهشده به گلوکز و گالاکتوز تبدیل میشود یا نه. در شیرخواران و کودکانی که نمیتوانند این آزمایشها را انجام دهند، گاهی اسیدیته (pH) مدفوع سنجیده میشود. بهندرت فعالیت لاکتاز در نمونهی بیوپسی رودهی باریک یا ژن LCT بررسی میشود. این آزمایشها به افتراق عدم تحمل لاکتوز از بیماریهای مشابه هم کمک میکنند.
عدم تحمل لاکتوز درمان قطعی ندارد، اما علائم آن قابل کنترل است و بیشتر مبتلایان میتوانند مقداری لبنیات بخورند. خوردن لبنیات در وعدههای کوچک و پراکنده در طول روز، همراه کردن آن با غذاهای دیگر، انتخاب فراوردههای کملاکتوز مثل ماست و پنیرهای سفت و استفاده از شیر کملاکتوز کمک میکند. قرص یا قطرهی آنزیم لاکتاز را میتوان پیش از غذا یا همراه آن مصرف کرد. شیر سویا و شیر برنج هم لاکتوز ندارند.
کلسیم را میتوان از منابع دیگری مثل اسفناج، بروکلی، ماهی سالمون، ساردین و حبوبات خشک تأمین کرد و دربارهی نیاز به مکمل با پزشک مشورت کرد. کسانی که حتی به مقدار کم لاکتوز حساساند باید برچسب غذاهای فراوریشده را بخوانند، چون ممکن است آب پنیر، شیر خشک یا دیگر فراوردههای جانبی شیر داشته باشند. در نوع ثانویه، درمان علت زمینهای میتواند مشکل را بهتر کند و نوزادان مبتلا به نوع مادرزادی به شیر خشک ویژهی بدون شیر نیاز دارند.