لوسمی یا سرطان خون، سرطان گلبولهای سفید است که از مغز استخوان شروع میشود؛ بافت نرم درون استخوانهای بزرگ که سلولهای خون در آن ساخته میشوند. بیماری وقتی آغاز میشود که یک گلبول سفید غیرطبیعی بیوقفه از خودش نسخهبرداری کند. این سلولها نه با عفونت درست مقابله میکنند و نه بهموقع از بین میروند. در نتیجه مغز استخوان را پر میکنند و جلوی ساخت سلولهای طبیعی خون را میگیرند.
پیامد این روند کمخونی، خونریزی و عفونتهای مکرر است. سلولهای غیرطبیعی از راه خون پخش میشوند، طحال و کبد و غدد لنفاوی را بزرگ میکنند و گاهی به مغز و مایع نخاع میرسند.
علت بیشتر موارد ناشناخته است و برخی با اختلالات ژنتیکی ارتباط دارند. لوسمی را بر اساس نوع سلول و سرعت پیشرفت به چهار گروه اصلی تقسیم میکنند: لنفوبلاستیک حاد (ALL) که شایعترین نوع در کودکان است، لنفوسیتی مزمن (CLL) که بیشتر در افراد مسن دیده میشود، میلوئید حاد (AML) و میلوئید مزمن (CML). اغلب اولین سرنخ، نتیجهی غیرطبیعی یک آزمایش شمارش کامل خون (CBC) است.
لوسمی حاد اغلب با احساس ناخوشی کلی خودش را نشان میدهد. کمبود گلبول قرمز باعث ضعف، خستگی و تنگی نفس میشود، کمبود پلاکت به کبودی و خونریزی آسان میانجامد و نبود گلبولهای سفید سالم، عفونتهای پیدرپی به دنبال دارد.
تجمع گلبولهای سفید نابالغ ممکن است درد استخوان و مفاصل و بزرگی غدد لنفاوی، طحال، کبد، کلیهها یا بیضهها ایجاد کند. اگر این سلولها در مغز جمع شوند، سردرد، استفراغ، گیجی و تشنج پیش میآید. تب، کاهش وزن و تعریق شبانه هم شایع است.
لوسمیهای مزمن معمولاً آهسته پیش میروند و گاهی پیش از بروز هر علامتی در یک معاینهی معمول پیدا میشوند. ممکن است همان علائم را خفیفتر هم ایجاد کنند. نوع CLL گاهی سالها فقط پیگیری میشود، اما CML پس از تشخیص همیشه به درمان نیاز دارد. لوسمی مزمن ممکن است به شکلی تبدیل شود که بهسرعت بدتر میشود.
آزمایش شمارش کامل خون (CBC) همراه با شمارش افتراقی، تعداد هر نوع سلول خونی را مشخص میکند. بالا بودن گلبول سفید یا پایین بودن گلبول قرمز علتهای زیادی دارد، اما بلاستها، یعنی گلبولهای سفید بسیار نابالغ، در خون طبیعی دیده نمیشوند و وجودشان احتمال لوسمی را قوی میکند. همین آزمایش برای پیگیری درمان و تشخیص عود هم به کار میرود. در لام خون محیطی، سلولها زیر میکروسکوپ بررسی میشوند تا میزان بلوغ آنها و وجود بلاست معلوم شود.
ایمونوفنوتایپینگ با شناسایی نشانگرهای سطح گلبولهای سفید، نوع لوسمی را تعیین میکند. با آسپیراسیون یا بیوپسی مغز استخوان، متخصص سلولهای مغز استخوان را مستقیم میبیند و نوع و شدت بیماری را مشخص میکند. بررسی سیتوژنتیک و FISH تغییرات کروموزومی را نشان میدهند و آزمایش PCR جهشهای DNA را پیدا میکند. این نتایج به افتراق انواع مشابه و پیشبینی سیر بیماری کمک میکنند.
گاهی با کشیدن مایع نخاع (پونکسیون کمری) وجود سلولهای سرطانی در آن بررسی میشود. سیتیاسکن، MRI یا PET هم ممکن است برای یافتن توده یا درگیری اندامها انجام شود.
درمان به نوع لوسمی، شدت آن و علائم بیمار بستگی دارد. هدف این است که کمبود سلولهای سالم خون جبران شود، بیماری به مرحلهی بهبودی (رمیسیون) برسد و در صورت امکان همهی سلولهای غیرطبیعی از بین بروند تا مغز استخوان دوباره کارش را از سر بگیرد. نرخ درمان و بهبودی در کودکان و بزرگسالان رو به افزایش است.
درمانهای حمایتی شامل تزریق گلبول قرمز یا پلاکت و مصرف آنتیبیوتیک است و اگر طحال بیش از حد بزرگ شده باشد، ممکن است برداشته شود. خود بیماری با شیمیدرمانی، داروهای استروئیدی، آنتیبادیدرمانی یا پرتودرمانی درمان میشود. اگر سلولها به مایع نخاع رسیده باشند، داروی شیمیدرمانی مستقیم به آن تزریق میشود.
پیوند مغز استخوان یا سلولهای بنیادی، با سلولهای ذخیرهشدهی خود بیمار یا از اهداکنندهی سازگار، برخی لوسمیهای حاد را درمان میکند و وقتی درمانهای دیگر جواب ندهند یا بیماری برگردد، به آن فکر میشود. بیماران مبتلا به CLL ممکن است سالها یا هرگز به درمان نیاز پیدا نکنند.