واسکولیت نام گروهی از بیماریهای نادر است که در آنها رگهای خونی ملتهب میشوند. این بیماری انواع مختلفی دارد و پزشکان آن را بر اساس اندازهی رگهای درگیر، محدود بودن به یک ناحیه یا درگیری کل بدن، و وجود بیماری زمینهای دستهبندی میکنند. عفونت، واکنش دارویی، لوپوس و آرتریت روماتوئید نمونههایی از این علتهای زمینهایاند.
معیار مهم دیگر، وجود آنتیبادی ANCA (آنتیبادی ضد سیتوپلاسم نوتروفیل) در خون است. واسکولیتی که کل بدن را درگیر کند و علت زمینهای نداشته باشد، واسکولیت سیستمیک اولیه نام دارد. گرانولوماتوز همراه با پلیآنژئیت (GPA)، پلیآنژئیت میکروسکوپی (MPA) و گرانولوماتوز ائوزینوفیلیک همراه با پلیآنژئیت (EGPA) از این گروهاند؛ هر سه با ANCA مرتبطاند و رگهای کوچک را درگیر میکنند. در انواع دیگر، آرتریت سلول غولآسا و آرتریت تاکایاسو رگهای بزرگ، پلیآرتریت ندوزا و بیماری کاوازاکی رگهای متوسط، و واسکولیت IgA و واسکولیت کرایوگلوبولینمیک رگهای کوچک را گرفتار میکنند.
علائم واسکولیت اغلب کلی و غیراختصاصی است، مثل خستگی، بیاشتهایی، کاهش وزن و تب، و همین گاهی تشخیص را دشوار میکند. نشانههای اختصاصیتر شامل خوندماغ، دلمه بستن زیاد داخل بینی، درد سینوس، سرفه، سرفهی خونی، تنگی نفس، بثورات پوستی، درد مفاصل و بیحسی یا گزگز دست و پاست. در موارد پیشرفته ممکن است پل بینی فرو بنشیند.
درگیری کلیه ممکن است تا زمانی که آسیب پیشرفته شود علامتی ندهد و پیشآگهی بیماری را بدتر میکند.
آزمایشهای اولیه وجود التهاب، درگیری اندامها و عوارض را بررسی میکنند. شمارش کامل خون (CBC) کمخونی و تغییرات گلبولهای سفید را نشان میدهد. سرعت رسوب گلبول قرمز (ESR) و پروتئین واکنشی C (CRP) شاخص التهاباند و برای پیگیری فعالیت بیماری هم به کار میروند. اوره، الکترولیتها و کراتینین کار کلیه را میسنجند و آزمایشهای عملکرد کبد وضعیت کبد را. آزمایش ادرار با نوار و میکروسکوپ هم به دنبال پروتئین و سلولهای خونی است که ممکن است نشانهی التهاب کلیه باشند.
آزمایش ANCA، اغلب همراه با آنتیبادیهای MPO، PR3 و GBM، برای غربالگری واسکولیت رگهای کوچک انجام میشود. نتیجهی مثبت احتمال بیماریهایی مثل GPA یا MPA را تقویت میکند، اما بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست و باید در کنار علائم، تصویربرداری و بیوپسی سنجیده شود. بیوپسی از اندام درگیر، مثل پوست، کلیه یا عصب، دقیقترین روش است. عکس یا سیتیاسکن قفسهی سینه، بررسی هدایت عصبی و آنژیوگرافی هم ممکن است لازم شود.
درمان به نوع واسکولیت، وجود علت زمینهای و اندامهای درگیر، بهویژه کلیه، بستگی دارد. اگر عاملی مثل یک دارو یا عفونت، برای نمونه هپاتیت C، پیدا شود، اول باید آن را برطرف کرد.
چون واسکولیت از فعالیت بیش از حد دستگاه ایمنی ناشی میشود، درمان اصلی داروهای سرکوبکنندهی ایمنی است. کورتیکواستروئیدهایی مثل پردنیزولون خوراکی یا متیلپردنیزولون تزریقی بسیار مؤثرند، اما مصرف طولانی آنها میتواند باعث افزایش وزن، کاهش تراکم استخوان، دیابت و فشار خون بالا شود. به همین دلیل اغلب داروهای دیگری به کار میروند تا دوز آنها کم شود. واسکولیت سیستمیک اولیه همیشه به درمان سرکوبکنندهی ایمنی نیاز دارد و وقتی کلیه یا اندامهای حیاتی در خطرند، رژیمهای قویتری با داروهایی مثل سیکلوفسفامید، متوترکسات، آزاتیوپرین یا ریتوکسیماب استفاده میشود.
این داروها ممکن است شمار سلولهای خونی را کم و خطر عفونت را زیاد کنند. پس آزمایشهای منظم مثل CBC، ایمونوگلوبولینها و آزمایشهای کبد برای شناسایی زودهنگام عوارض لازم است.