پنومونی یا ذاتالریه عفونت ریه است که میکروبها ایجاد میکنند و شدت آن از بیماری خفیف تا وضعیت تهدیدکنندهی زندگی متغیر است. در جهان هیچ بیماری عفونی دیگری به اندازهی پنومونی قربانی نمیگیرد؛ سالانه بیش از چهار میلیون نفر که نیمی از آنها کودکان زیر پنج سالاند.
هر کسی ممکن است مبتلا شود، اما بیماری در کودکان خردسال، افراد بالای ۶۵ سال، زنان باردار، افراد با ایمنی ضعیف و بیماران ریوی مثل مبتلایان به COPD، فیبروز کیستیک یا برونشکتازی شایعتر و شدیدتر است. بیشترین موارد از اواخر پاییز تا اوایل بهار دیده میشود.
میکروب از راه تنفس قطرات عطسه و سرفه، دست آلوده، ترشحات دهان و معده یا جریان خون به ریه میرسد. بیماری وقتی پیدا میشود که دفاع بدن ضعیف شده باشد یا میکروب از آن قویتر باشد. پزشکان پنومونی را بر اساس محل ابتلا به اکتسابی از جامعه، بیمارستانی و مرتبط با مراکز درمانی مثل خانهی سالمندان تقسیم میکنند. میکروبهای دو گروه آخر بیشتر به آنتیبیوتیکهای خط اول مقاوماند.
علائم پنومونی به سن، وضعیت سلامت و نوع میکروب بستگی دارد. سرفه، تب و لرز، خستگی، تنگی نفس، سردرد، درد عضلانی، درد قفسهی سینه و تهوع یا استفراغ از علائم شایع آن است. نوزادان ممکن است ناله کنند، خسخس داشته باشند، تند نفس بکشند و بیقرار یا بیحال شوند. سالمندان گاهی دچار گیجی میشوند. پنومونی باکتریایی گاهی پس از سرماخوردگی یا آنفلوآنزا پیدا میشود و فقط به شکل بیماریای دیده میشود که طول کشیده یا بدتر شده است.
جمع شدن مایع در ریه، زخم و فیبروز بافت ریه که عفونتهای تکراری را محتملتر میکند، نارسایی تنفسی، سپسیس و بهندرت آبسهی ریه از عوارض آن است.
بیشتر موارد پنومونی را ویروسها و باکتریها ایجاد میکنند و قارچها و انگلها علتهای کمتر شایعاند. نوع میکروب به سن، سلامت فرد، فصل و محل ابتلا بستگی دارد.
ویروسها حدود یکسوم موارد را ایجاد میکنند و در نوزادان شایعترین علتاند. آنفلوآنزا، پاراآنفلوآنزا، ویروس سنسیشیال تنفسی (RSV) و کووید-۱۹ مهمترین آنها هستند و در کودکان زیر یک سال RSV در صدر است. نوع ویروسی اغلب خفیف است، ولی گاهی بستری لازم میشود. در بزرگسالان باکتریها علت اصلیاند و از همه شایعتر استرپتوکوک پنومونیه است. پنومونی آتیپیک را باکتریهایی مثل مایکوپلاسما پنومونیه، کلامیدوفیلا پنومونیه و لژیونلا ایجاد میکنند که به آنتیبیوتیکهای رایج پاسخ نمیدهند. سل هم میتواند ریه را درگیر کند.
پنومونی قارچی نادر است و بیشتر در افراد با ایمنی ضعیف دیده میشود، مثل پنوموسیستیس در مبتلایان به HIV. پنومونی خفیفی که معمولاً به استراحت در بستر نیاز ندارد، اغلب کار ویروسها یا مایکوپلاسماست. پنومونی لوبار یک ریه و پنومونی دوطرفه هر دو ریه را درگیر میکند. ورود ترشحات دهان یا معده به ریه ممکن است عفونتی با چند میکروب همزمان ایجاد کند.
هدف آزمایشها پیدا کردن عامل بیماری، سنجش شدت آن، جلوگیری از انتقال و انتخاب درمان است. در بسیاری از موارد میکروب دقیق مشخص نمیشود و پزشک درمان را بر اساس علائم و علتهای محتمل شروع میکند. اگر درمان جواب ندهد، آزمایشهای بیشتری انجام میشود.
پزشک با گوشی صدای ریه را میشنود و عکس سادهی قفسهی سینه یا گاهی سیتیاسکن وسعت عفونت را نشان میدهد. شمارش کامل خون (CBC) وضعیت گلبولهای سفید را بررسی میکند. اوره و الکترولیتها و گازهای خون شریانی (اکسیژن، دیاکسید کربن و pH) به ارزیابی شدت بیماری کمک میکنند.
برای عفونت باکتریایی، کشت خلط و رنگآمیزی گرم آزمایشهای اصلیاند. اسمیر و کشت AFB برای بررسی سل و کشت خون برای تشخیص ورود عفونت به خون است. آزمایش PCR روی سواب بینی یا گلو یا ترشحات تنفسی بسیاری از ویروسها را شناسایی میکند. بسته به شرایط، بررسی مایع پلور، کشت قارچ و آزمایشهای مایکوپلاسما و لژیونلا، از جمله آنتیژن ادراری لژیونلا، هم درخواست میشود.
شستن مرتب دستها، سرفه یا عطسه در دستمال یا آرنج و تمیز کردن سطوحی که زیاد لمس میشوند، انتقال میکروبها را کم میکند. واکسنهای پنوموکوک، هموفیلوس آنفلوآنزای نوع b، آنفلوآنزای فصلی و چند واکسن دیگر خطر برخی انواع پنومونی را پایین میآورند. دربارهی واکسن مناسب با پزشک مشورت کنید.
پنومونی باکتریایی و مایکوپلاسمایی با آنتیبیوتیک و پنومونی قارچی با داروی ضدقارچ درمان میشود و گاهی درمان طولانی لازم است. برای نوع ویروسی گاهی داروی ضدویروس تجویز میشود، اما اغلب درمان حمایتی کافی است. موارد شدید ممکن است به بستری، اکسیژن یا کمک تنفسی و داروی ضدمیکروبی وریدی نیاز داشته باشند.