لنفوم نوعی سرطان است که از لنفوسیتها شروع میشود. لنفوسیتها گلبولهای سفیدی هستند که بار اصلی دفاع ایمنی بدن را بر دوش دارند. سه گروه مهم آنها لنفوسیتهای B هستند که پادتن میسازند، لنفوسیتهای T که پاسخ ایمنی را هدایت میکنند و سلولهای آلوده را از بین میبرند، و سلولهای کشندهی طبیعی (NK) که به سلولهای غیرطبیعی و آلوده به ویروس حمله میکنند.
این سلولها در دستگاه لنفاوی جریان دارند. این دستگاه شبکهای از رگهای لنفی و اندامهای کوچکی به نام غدد لنفاوی است که در گردن، زیر بغل، قفسهی سینه، شکم و کشالهی ران قرار دارند. دستگاه لنفاوی مایع بافتها را به خون برمیگرداند، چربی را از روده جذب میکند و میکروبها را از لنف میگیرد.
در لنفوم، یکی از انواع لنفوسیتها بیرویه تکثیر میشود و غدد لنفاوی را بزرگ میکند. سلولهای سرطانی ممکن است به غدد مجاور و به بافتهای لنفاوی دیگر مثل طحال، مغز استخوان، لوزهها و تیموس برسند.
شایعترین نشانه، تورم بدون درد غدد لنفاوی گردن، زیر بغل یا کشالهی ران است، هرچند غدهی بزرگشده همیشه دیده یا لمس نمیشود. بسیاری از بیماران خستگی، تب، تعریق شدید شبانه، کاهش وزن بیدلیل و خارش هم دارند که به آنها «علائم B» گفته میشود.
اگر غدهی درگیر در قفسهی سینه باشد، ممکن است تنفس را دشوار کند و درگیری غدد شکمی میتواند باعث ناراحتی در شکم شود. چون علائم اغلب خفیف و غیراختصاصیاند و گاهی اصلاً علامتی وجود ندارد، تشخیص زودهنگام لنفوم همیشه آسان نیست.
لنفومها در دو گروه اصلی قرار میگیرند: لنفوم هوچکین (HL) و لنفوم غیرهوچکین (NHL).
لنفوم هوچکین از لنفوسیتهای B غیرطبیعی منشأ میگیرد و نسبتاً نادر است. بیشتر در جوانان دیده میشود و بار دیگر پس از ۵۵ سالگی شایعتر میشود. در بررسی میکروسکوپی، سلولهای درشت و مشخصی به نام سلولهای رید-اشترنبرگ در آن دیده میشود. عفونت با ویروس اپشتین-بار (EBV) و HIV خطر ابتلا را بالا میبرد.
لنفوم غیرهوچکین گروهی بزرگتر و متنوعتر است و بیشتر در سالمندان رخ میدهد. حدود ۹۰ درصد موارد از لنفوسیتهای B و بقیه از لنفوسیتهای T یا سلولهای NK شروع میشوند. این نوع اغلب بیرون از غدد لنفاوی هم رشد میکند و در افراد مبتلا به HIV یا دچار ضعف ایمنی شایعتر است. شایعترین انواع آن لنفوم منتشر سلول B بزرگ و لنفوم فولیکولار است.
مرحلهبندی نشان میدهد لنفوم در کجای بدن است و تا چه حد گسترش یافته است. این اطلاعات به انتخاب درمان و پیشبینی سیر بیماری کمک میکند. در مرحلهی ۱ یک غده یا یک گروه غدد مجاور درگیر است و در مرحلهی ۲ دو گروه یا بیشتر در یک سمت دیافراگم. در مرحلهی ۳ غدد هر دو سمت دیافراگم همراه با طحال درگیر میشوند و در مرحلهی ۴ بیماری به بیرون از غدد، مثلاً مغز استخوان، رسیده است.
ابزار اصلی مرحلهبندی اسکن PET/CT است که پس از تزریق FDG، نوعی گلوکز پرتوزا، انجام میشود. سلولهای سرطانی این ماده را بیشتر جذب میکنند و در تصویر مشخص میشوند. پزشکان برای پیشبینی سیر بیماری از امتیاز IPI هم کمک میگیرند که سن بالای ۶۰ سال، مرحلهی پیشرفته، درگیری بیش از یک محل خارج از غدد، بالا بودن LDH خون و میزان محدودیت فعالیت روزانه را در نظر میگیرد.
آزمایشهایی که در مرحلهبندی به کار میروند شامل شمارش کامل خون (CBC)، آزمایشهای عملکرد کبد و کلیه و در برخی موارد نمونهبرداری از مغز استخوان است.
تشخیص قطعی با نمونهبرداری از غدهی لنفاوی (بیوپسی) انجام میشود. در این روش تمام غده یا بخشی از آن برداشته و زیر میکروسکوپ بررسی میشود تا سلولهای لنفومی، مثل سلولهای رید-اشترنبرگ در لنفوم هوچکین، پیدا شوند. با ایمونوفنوتایپینگ و فلوسایتومتری، نوع سلول از روی نشانگرهای سطحی آن (نشانگرهای CD) مشخص میشود. آزمایشهای ژنتیک هم تغییرات کروموزومی را بررسی میکنند؛ برای نمونه جابهجایی t(14;18) نشانهی لنفوم فولیکولار است.
آزمایشهای خون برای کنار گذاشتن علتهای دیگر و ثبت وضعیت پایهی بیمار انجام میشوند: CBC و لام خون محیطی، اوره و الکترولیتها برای بررسی کلیه، آزمایشهای کبدی، LDH، ALP و ESR و آزمایش HIV و هپاتیت B و C. بالا بودن LDH، ALP یا ESR یا پایین بودن آلبومین میتواند نشانهی پیشآگهی نامطلوبتر باشد. بیوپسی مغز استخوان درگیری مغز استخوان را نشان میدهد، هرچند PET/CT اغلب آن را غیرضروری میکند.
سونوگرافی، PET/CT، عکس قفسهی سینه و MRI برای یافتن محل بیماری و پیگیری آن به کار میروند.
روش درمان به نوع لنفوم، سرعت پیشرفت آن و سن و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. اگر لنفوم کندرشد باشد و علامتی ایجاد نکند، ممکن است فقط با معاینههای منظم پیگیری شود و درمان زمانی شروع شود که بیماری پیشرفت کند.
درمان استاندارد هر دو نوع هوچکین و غیرهوچکین شیمیدرمانی است که اغلب با پرتودرمانی همراه میشود. نوع داروها و تعداد دورهها به مرحله و زیرگروه بیماری بستگی دارد. چون پرتودرمانی خطرهایی مثل سرطان ثانویه دارد، نیاز به آن پس از شیمیدرمانی و بر اساس اسکن PET/CT سنجیده میشود.
روشهای جدیدتر شامل ایمونوتراپی با پادتنهایی است که سلولهای لنفوم را هدف میگیرند، مانند نیولوماب در لنفوم هوچکین کلاسیک، و درمان CAR-T که در آن سلولهای ایمنی خود بیمار برای کشتن سلولهای سرطانی تغییر داده میشوند. پیوند مغز استخوان و سلولهای بنیادی هم برای برخی بیماران گزینهی درمانی است.
لنفومهای غیرهوچکین در طول زمان با چند نظام مختلف طبقهبندی شدهاند؛ از جمله طبقهبندی قدیمیتر مؤسسهی ملی سرطان (NCI)، طبقهبندی REAL و طبقهبندی فعلی سازمان جهانی بهداشت (WHO).
چون این نظامها بیماریها را به شکلهای متفاوتی توصیف میکنند، نمیتوان آنها را یکبهیک با هم تطبیق داد و یک بیماری ممکن است چند نام داشته باشد. در طبقهبندی WHO لنفومهای سلول B از لنفومهای سلول T و NK جدا شدهاند و انواعی مانند لنفوم فولیکولار، لنفوم سلول منتل، لنفوم بورکیت و لنفوم منتشر سلول B بزرگ در آن جای دارند.