سوءجذب به وضعیتی گفته میشود که بدن نمیتواند غذا را بهخوبی هضم کند یا مواد مغذی آن را جذب کند. سوءجذب خودش یک بیماری مستقل نیست و همراه بیماریهای گوناگونی دیده میشود. نتیجهی آن ممکن است سوءتغذیهی عمومی یا کمبود ویتامینها و مواد معدنی خاصی باشد.
هضم و جذب غذا سه مرحله دارد. ابتدا اسید معده، آنزیمهای پانکراس و صفرای کبد غذا را تجزیه میکنند. سپس رودهی باریک مواد مغذی را جذب میکند و این مواد به همهی بدن میرسند. اختلال در هر مرحله ممکن است به سوءجذب برسد؛ مثلاً کمبود صفرا یا آنزیم در بیماریهای کبد و پانکراس و فیبروز کیستیک، آسیب دیوارهی روده در بیماری سلیاک یا بیماری التهابی روده، و کوتاه شدن روده پس از جراحی. جذب ویتامین B12 هم به اسید معده و مادهای به نام فاکتور داخلی نیاز دارد.
انگلهای روده، برخی سرطانها، عدم تحمل غذایی و بعضی داروها از علتهای دیگر هستند.
علائم به علت زمینهای و نوع کمبود بستگی دارد و گاهی دیر ظاهر میشود. بدن از بعضی مواد مانند ویتامین B12 ذخیره دارد و تا این ذخیره تمام نشود، مشکلی دیده نمیشود.
شایعترین نشانهها اسهال طولکشیده، مدفوع شل و چرب و بدبو، دلدرد، نفخ و گاز و رشد ناکافی در کودکان است. کمبود مواد مغذی ممکن است خستگی و ضعف، کاهش وزن و تحلیل عضلات، خشکی پوست یا بثورات، التهاب زبان و دهان، ورم پاها یا شکم، کبودی آسان، بیحسی و گزگز دست و پا و درد استخوان یا عضله هم ایجاد کند.
سوءجذب طولانی و درماننشده میتواند به کمخونی، پوکی استخوان، سوءتغذیه، تأخیر رشد کودکان، اختلال تمرکز و کمبود ویتامینهای A، D و K منجر شود.
هیچ آزمایش واحدی سوءجذب یا علت آن را بهتنهایی مشخص نمیکند. پزشک بر اساس علائم، معاینه و سابقهی بیمار، آزمایشها را مرحلهبهمرحله درخواست میکند تا علت پیدا شود، شدت کمبودها و عوارضی مثل کمخونی معلوم شود و اثر درمان هم پیگیری شود.
آزمایشهای اولیه معمولاً شمارش کامل خون (CBC)، آزمایشهای عملکرد کلیه و کبد، ESR یا CRP برای بررسی التهاب، کشت مدفوع، آزمایش انگل و تخم انگل در مدفوع (OCP) و TSH برای بررسی تیروئید است.
در مرحلهی بعد ممکن است کالپروتکتین مدفوع، سطح ویتامینهای B12، D و A، زمان پروترومبین (PT) برای کمبود ویتامین K، آزمایشهای سلیاک و فیبروز کیستیک، الاستاز مدفوع برای عملکرد پانکراس، CA125 در برخی زنان با علائم تازه و آزمایش خون مخفی در مدفوع انجام شود. اسید متیلمالونیک (MMA)، تست تنفسی هیدروژن، تست جذب لاکتوز و نمونهبرداری از روده کمتر به کار میروند. سونوگرافی، سیتیاسکن و آندوسکوپی هم برای بررسی دستگاه گوارش، کبد و پانکراس کاربرد دارند.
درمان بیشتر بر رفع علت زمینهای تمرکز دارد تا علائم کم شود و روده آسیب بیشتری نبیند. کمبود مواد مغذی هم جبران میشود، مثلاً با مکمل ویتامین و مواد معدنی یا آنزیمهای خوراکی پانکراس.
تغییر رژیم غذایی، مانند رژیم بدون گلوتن یا نوشیدنیهای پرکالری، اغلب لازم است. برخی بیماران به تغذیه با لوله از راه روده یا تغذیهی وریدی نیاز پیدا میکنند. پزشک و متخصص تغذیه برنامهی درمان را متناسب با وضعیت هر فرد تنظیم میکنند و آزمایشهای دورهای مانند CBC و عملکرد کلیه و کبد روند بهبود را نشان میدهد.