پورفیریها گروهی از بیماریهای نسبتاً نادرند که پوست، دستگاه عصبی یا هر دو را درگیر میکنند. بدن هِم را که بخش اصلی هموگلوبین است، در زنجیرهای از واکنشها میسازد و هر واکنش آنزیم خاص خود را دارد. اگر یکی از این آنزیمها کم یا معیوب باشد، موادی به نام پورفیرین و پیشسازهای آن در بدن جمع میشوند و ممکن است به حد سمی برسند.
تجمع این مواد در پوست باعث حساسیت به نور خورشید و تجمع آنها در کبد باعث حملههای حاد میشود. پورفیری هفت نوع دارد؛ چهار نوع حاد و سه نوع که بیشتر پوست را درگیر میکنند.
شایعترین نوع، پورفیری جلدی تأخیری (PCT) است که معمولاً در میانسالی با تاول و پوست شکننده و زخمی در نواحی آفتابخورده بروز میکند و اغلب مصرف زیاد الکل یا بیماریهایی مثل هپاتیت C آن را برمیانگیزند. پورفیری حاد متناوب (AIP) ارثی است و پس از بلوغ با حملههای درد شدید شکم، ضعف عضلانی و علائم عصبی دیگر ظاهر میشود. پروتوپورفیری اریتروپوئتیک (EPP) اغلب از کودکی با حساسیت دردناک به آفتاب شروع میشود.
آزمایش اصلی برای کسی که علائم دارد، اندازهگیری پورفیرینها و پیشسازهای آنها در خون، ادرار و مدفوع است. مهمترین آزمایش برای تشخیص پورفیریهای حاد عصبی، سنجش پورفوبیلینوژن (PBG) در ادرار است. سطح پورفیرینها در ادرار، مدفوع، گلبولهای قرمز و پلاسما کمک میکند انواعی که علائم مشابه دارند از هم جدا شوند.
برای بستگان بیمار و کسانی که ممکن است بدون علامت حامل بیماری باشند، سنجش فعالیت آنزیم در گلبولهای قرمز و آزمایش DNA مفیدتر است. تعیین دقیق نوع پورفیری اغلب به آزمایشهای تخصصی بیوشیمیایی یا ژنتیک نیاز دارد.
در پورفیریهای حاد (AIP، پورفیری واریگاته و کوپروپورفیری ارثی) مهمترین راه پیشگیری از حمله، پرهیز از داروهایی است که حمله را برمیانگیزند. رژیمهای سخت کاهش وزن توصیه نمیشود و معمولاً به زنان توصیه میشود از قرص ضدبارداری استفاده نکنند. اگر حملهها با چرخهی قاعدگی مرتبط باشند، درمان هورمونی ممکن است از آنها جلوگیری کند. برای حملههای مکرر، داروی گیووسیران که بر پایهی RNA ساخته شده، تولید مواد سمی را کم میکند.
در حملهی حاد، عوامل محرک کنار گذاشته میشوند، ترکیبات هِم مانند همآرژینات یا هماتین از راه ورید تزریق میشود و تغذیهی کافی، بهویژه گلوکز، تأمین میشود. حملههای شدید ممکن است به مراقبت ویژه نیاز داشته باشند.
مبتلایان به PCT باید الکل را کنار بگذارند و پوست خود را از آفتاب محافظت کنند. خونگیری درمانی (فلبوتومی) آهن بدن را کم میکند و کلروکین جایگزینی برای آن است. در EPP پوشش ضخیم و بتاکاروتن حساسیت به نور را کاهش میدهند.
گاهی کسی سالها پیش تشخیص پورفیری گرفته و از آن زمان علامتی نداشته است. ممکن است بیماری در این مدت خاموش مانده باشد یا تشخیص اولیه اشتباه بوده باشد، چون آزمایشهای قدیمی دقت کمتری داشتند.
فهرست داروهای بیخطر و خطرناک در منابع مختلف یکسان نیست. پورفیری بیماری نادری است و داروهای جدید زیادی وارد بازار شدهاند. به همین دلیل گاهی سالها طول میکشد تا بیخطر بودن یک دارو در این بیماران روشن شود.