ویتامین K مادهی مغذیای است که بدن به مقدار کم ولی بهطور منظم به آن نیاز دارد. کبد با کمک این ویتامین چند عامل انعقادی میسازد که هنگام آسیب رگ، خون را لخته میکنند. کمبود آن باعث خونریزی زیاد و کبودی آسان میشود. به نظر میرسد ویتامین K در سلامت استخوان هم نقش دارد و سطح پایین آن با کاهش تراکم استخوان همراه بوده است.
این ویتامین دو شکل طبیعی دارد. ویتامین K1 از غذا، بهویژه سبزیهای برگسبز، لبنیات و روغنهای گیاهی، به دست میآید و بهصورت دارو هم برای برخی مشکلات خونریزی ساخته میشود. ویتامین K2 را باکتریهای طبیعی روده تولید میکنند. ذخیرهی بدن در کبد و بافت چربی فقط حدود یک هفته کفایت میکند، پس دریافت منظم از غذا لازم است.
ویتامین K اثر داروی رقیقکنندهی خون وارفارین را کم میکند. کسانی که وارفارین مصرف میکنند و با آزمایش PT/INR پایش میشوند، بهجای حذف این ویتامین باید مقدار آن را در رژیم غذایی ثابت نگه دارند.
کمبود معمولاً به دلیل دریافت ناکافی از غذا، جذب ضعیف، کاهش ذخیره در بیماریهای کبد یا تولید کمتر در روده ایجاد میشود. در افراد سالم، رژیم غذایی بهتنهایی کمتر باعث کمبود میشود، اما در بیماران بدحال یا مبتلا به بیماریهای مزمن نسبتاً شایع است؛ مثلاً بیماران بستری در بخش مراقبتهای ویژه، بیماران تحت شیمیدرمانی یا دیالیز و کسانی که به دلیل مصرف الکل یا مواد دچار سوءتغذیه شدهاند.
بیماریهایی که جذب چربی را مختل میکنند، مثل فیبروز کیستیک، بیماری سلیاک، پانکراتیت مزمن، بیماری کرون و انسداد مجاری صفراوی، هم میتوانند به کمبود برسند. برخی آنتیبیوتیکها، داروهای ضداسید و داروهای ضدتشنج در کار ویتامین K اختلال ایجاد میکنند و آسپرین با دوز بالا نیاز بدن را بیشتر میکند.
نوزادان ذخیرهی کمی دارند، باکتریهای رودهشان هنوز شکل نگرفته و شیر مادر هم ویتامین K زیادی ندارد. به همین دلیل ممکن است دچار خونریزی ناشی از کمبود ویتامین K شوند که در موارد شدید مغز را درگیر میکند. امروزه تزریق ویتامین K کمی پس از تولد تا حد زیادی از آن جلوگیری میکند.
کبودی آسان، خونریزی از بینی یا لثه، خونریزی طولانی از زخم، محل تزریق یا جراحی، قاعدگی سنگین، خونریزی گوارشی و وجود خون در ادرار یا مدفوع از نشانههای اصلیاند. در نوزادان خونریزی ممکن است شدیدتر باشد و حتی داخل جمجمه رخ دهد.
پزشک وقتی به کمبود ویتامین K شک میکند که این علائم در فردی با خطر بالا دیده شود؛ یعنی کسانی که بیماری مزمن همراه با سوءتغذیه یا سوءجذب دارند، افرادی که مدت طولانی آنتیبیوتیک مصرف کردهاند (این داروها باکتریهای سازندهی ویتامین K2 در روده را از بین میبرند) و بیماران بدحال.
کمبود ویتامین K معمولاً وقتی کشف میشود که خونریزی غیرمنتظرهای رخ دهد. آزمایش اصلی زمان پروترومبین (PT) است که در کمبود این ویتامین طولانی میشود. اگر با تجویز ویتامین K خونریزی متوقف شود و PT به حد طبیعی برگردد، علت را کمبود ویتامین K در نظر میگیرند.
برای بررسی علتهای دیگر خونریزی ممکن است آزمایشهای انعقادی دیگری مانند PTT، زمان ترومبین، شمارش و عملکرد پلاکت، فاکتورهای انعقادی، فیبرینوژن، فاکتور فونویلبراند و دیدایمر انجام شود. اندازهگیری مستقیم ویتامین K در خون بهندرت لازم است و چون این ویتامین همراه چربیها حمل میشود، نتیجه را نسبت به تریگلیسیرید گزارش میکنند. آزمایش PIVKA-II که در کمبود یا مهار ویتامین K بالا میرود، شاخص حساسی از فعالیت این ویتامین در بافتهاست.
ویتامین K بهصورت خوراکی یا تزریقی داده میشود و اثر آن معمولاً بعد از ۲ تا ۵ روز ظاهر میشود. بیمارانی که یک بیماری مزمن زمینهای دارند ممکن است مدت طولانی یا تا پایان عمر به مکمل نیاز داشته باشند.
شکلهای طبیعی K1 و K2 حتی در مقادیر زیاد سمیت بسیار کمی دارند. اما ویتامین K3 که محلول در آب است، در مقدار زیاد میتواند سمی باشد و در نوزادان گلبولهای قرمز را تخریب کند، به همین دلیل برای کودکان خردسال استفاده نمیشود. چون عوامل انعقادی در کبد ساخته میشوند، مکمل ویتامین K در آسیب شدید کبدی ممکن است اثر چندانی نداشته باشد.